Verplichte DEI-trainingen en bezwaar
Wat je rechten zijn, en hoe je netjes "nee" zegt.
Verplichting kent grenzen.
Een werkgever mag scholing aanbieden en zelfs verplichten op vakinhoud. Maar trainingen die jou een specifieke ideologische instemming proberen op te leggen, vallen buiten de redelijke instructiebevoegdheid. Hier lees je hoe het zit en wat je doet.
Wat speelt er
"Diversity, Equity & Inclusion"-trainingen zijn in tien jaar tijd een groei-industrie geworden. De meeste grote Nederlandse organisaties — banken, gemeenten, multinationals, universiteiten — voeren ze geregeld uit, vaak via gespecialiseerde bureaus. De inhoud loopt sterk uiteen. Sommige zijn nuttig: omgaan met verschillende achtergronden, taalgebruik, klantgerichtheid. Andere zijn ideologisch: "unconscious bias"-tests met betwiste validiteit, modules die genderidentiteit als ontkoppeld van biologie presenteren, oefeningen waarin medewerkers hardop een geloofsbelijdenis afleggen.
Het verschil tussen "scholing" en "geloofsbelijdenis" is voor de werkgever niet altijd duidelijk. Voor de werknemer wel.
Hoe vaak komt het voor
Ipsos en YouGov tonen dat 70-80% van de Nederlandse werknemers in grote organisaties de afgelopen drie jaar een verplichte DEI-module heeft gevolgd. Een meerderheid (55-65%) noemt dat ongemakkelijk of zinloos. Bezwaar maken doet vrijwel niemand, omdat het ongemakkelijk lijkt en omdat de gevolgen onduidelijk zijn.
Wat is er aan de hand — juridisch
Een werkgever kan op grond van artikel 7:660 BW (instructiebevoegdheid) en de Arbeidsomstandighedenwet trainingen verplicht stellen die noodzakelijk zijn voor de functie of de veiligheid op het werk. Maar:
- De instructie moet redelijk zijn (artikel 7:611 BW: goed werkgeverschap).
- De instructie mag geen ongelijke behandeling op grond van levensovertuiging opleveren (AWGB).
- De instructie mag geen schending opleveren van gewetensvrijheid (art. 9 EVRM).
Een training die jou dwingt om hardop een bepaalde wereldvisie te onderschrijven, valt al snel buiten "redelijk". Aanwezigheid bij een informatiesessie kan gevraagd worden. Instemming als prestatie-criterium niet.
"De trainer vroeg ons in een rondje of we 'het belang van non-binaire ervaringen' wilden erkennen. Iedereen knikte. Ik heb gezegd: 'Ik wil dit niet hardop bevestigen — niet als professional, niet als persoon.' Het werd doodstil. Maar in de pauze kwamen er drie collega's bedanken."
— Inzending, accountant
Wat hoef je niet te accepteren
Je hoeft geen training te volgen die instemming als toets gebruikt.
Je hoeft geen specifieke ideologische stellingen te onderschrijven om je certificaat te halen.
Je hoeft je niet schuldig te voelen omdat je vragen stelt over de wetenschappelijke onderbouwing.
Je hoeft jouw bezwaar niet "in te dikken" om aardiger gevonden te worden door HR.
Wat kun je zeggen
Vooraf, schriftelijk aan HR:
"Ik begrijp dat de training verplicht is. Mag ik vooraf de leerdoelen en eindtoets ontvangen? Zo kan ik beoordelen of er ideologische elementen in zitten waar ik bezwaar tegen heb."
Tijdens een oefening die instemming vraagt:
"Ik wil hier graag de inhoud volgen, maar ik onderschrijf deze specifieke stelling niet. Mag ik mijn eigen formulering geven?"
Bij een certificaat-eis:
"Ik wil graag deelnemen, maar ik wil weten waar precies mijn beoordeling op berust. Kennistoets begrijp ik. Instemming met opvattingen niet."
Bij dreigende consequenties:
"Mag ik dat schriftelijk krijgen? Ik wil dat overleggen met mijn vakbond/rechtsbijstand."
Hoe zoek je steun
De ondernemingsraad (OR) heeft instemmingsrecht op het arbeidsvoorwaardelijk vlak. Als een DEI-training prestatie-criteria of disciplinaire gevolgen heeft, valt dat onder instemming. Schakel je OR voor het je individueel raakt. Voor concrete arbeidsrechtelijke vragen: vakbond (FNV, CNV, Unie) of rechtsbijstandverzekering.
Veelgestelde vragen
Een aanwezigheidsplicht kun je doorgaans niet weigeren. Een instemmingsplicht wel. Het onderscheid is belangrijk.
Met respect-trainingen is vrijwel niemand het oneens. Het ongemak ontstaat als "respect" wordt vermengd met "een specifieke wereldbeschouwing onderschrijven". Daar zit de grens.
Voor het stellen van een nette vraag: nee. Voor het structureel weigeren van een redelijk geachte instructie kan een werkgever vergaande stappen nemen, maar dan is de instructie precies wat ter discussie staat. Daarom: schriftelijk, beleefd, en niet in z'n eentje.
Vraag schriftelijk om de feedback. Beoordeling moet op gedrag en prestatie, niet op opvatting. Houd het zakelijk.
Verwant op deze site
Bronnen
- Burgerlijk Wetboek, art. 7:611 (goed werkgeverschap) en 7:660 (instructiebevoegdheid).
- Algemene wet gelijke behandeling (AWGB).
- EVRM, art. 9 (gedachtevrijheid).
- WOR, art. 27 (instemmingsrecht).
- Ipsos/YouGov, DEI-trainingen werknemerspeilingen 2023-2024.
Laatst herzien: mei 2026 — Redactie Genderongemak